غازان خان رسم وابستگى و تقيد روستايى زارع را به زمين ، كه در عهد نخستين ايلخانان نيز وجود داشت ، تأييد نمود تا جايى كه مالكين حق نداشتند به روستاييان فرارى پناه بدهند و اگر كشاورزى فرار مىكرد ، مالك حق داشت در ظرف سى سال از تاريخ فرار ، او را جستجو كند و به زمين متروك بازگرداند . شيوهء استفاده از كار بردگان به حال سابق باقى بود و رشيد الدين خود از اين سنت ارتجاعى بهره‌بردارى مىكرد . غازان خان ، براى احياء كشاورزى و تشويق مردم به زراعت ، تسهيلات مالياتى در نظر گرفت . غازان خان در زندگى شهرنشينان نيز تغييراتى به نفع اكثريت پديد آورد و از سوءاستفاده‌هاى تجار و بازرگانان كه غير از تجارت به رباخوارى و وصول مالياتهاى دولتى و عوارض شهرى ( تمغا ) و مقاطعه كارى مىپرداختند ، تا حد زيادى جلوگيرى كرد . در حالىكه وضع بازرگانان كوچك و متوسط بسبب اخذ ظالمانهء ماليات تمغا دشوار بود ، تجار عمده كه با كاخهاى شاهزادگان و زنان خوانين رفت‌وآمد داشتند ، در نتيجه رباخوارى و زورگويى ، بينوايان شهرى را از پا درمىآوردند . غازان با توجه به اين وضع ، از رباخوارى جلوگيرى نمود و بموجب « يرليغى » يكچند ، مردم را از پرداخت قروض و بهرهء آن معاف كرد ، ولى بعدها در اثر فشار محافل ذينفع ، براى بهرهء پول حدود و ميزان مشخصى در نظر گرفت تا رباخواران از آن تجاوز نكنند ؛ و صنعتگران و بازرگانان كوچك را در كنف حمايت خود گرفت و در بسيارى از شهرها آنان را از پرداخت تمغا معاف كرد و در برخى بلاد ، ميزان ماليات را تا نصف تقليل داد . غازان خان به وضع آشفتهء مسكوكات پايان داد و در سراسر كشور ، پول واحد نقره را رايج ساخت ؛ واحد پول درهم بود كه 15 / 2 گرم نقره داشت ، و شش درهم يك دينار نقره بود و ده هزار دينار واحد محاسبه يا تومان محسوب مىشد . غازان خان صنعتگران برده را آزاد گذاشت و آنان را مخير كرد كه براى خود كار كنند و مقدارى معين محصول يا پول به صاحب كارخانه بپردازند . غازان خان در راه اصلاحات شهرى و عمران و آبادى نيز قدمهايى برداشت و مدارس و بيمارستانها و كاروانسراهايى ساخت ، و چنان كه خواهيم ديد ، رشيد الدين ، وزير او نيز در ربع - رشيدى كوى بزرگى پديد آورد كه داراى سازمانهاى اقتصادى و فرهنگى گوناگون بود . بايد توجه داشت كه اصلاحات مزبور به نفع مردم ماليات‌دهنده صورت نگرفته است بلكه بيشتر به نفع دولت فئودالى بود ؛ چه براى ادامهء حيات دولت ، لازم بود ترتيبى داده شود كه توليدات كشاورزى تجديد شود و يكباره قطع نگردد و فئودالها و دولت فئودالى مرتبا خراج و مال الاجاره را دريافت دارند . « 1 » ولى در هرحال ، نظم جديد نسبت به رژيم ارعاب پيشين اخذ ماليات و عوارض ، و غارت رعايا بهتر بود و بار روستاييان و شهرنشينان را سبكتر كرد . تيمور پس از آنكه آخرين ايلخانان مغول و حكومت كم‌وبيش ملى سربداران را از پاى درآورد ، در راه عمران و آبادى سراسر منطقهء نفوذ خود قدمى برنداشت . « تيمور مىكوشيد با

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 371 - 366 .